1. ଭାରତର ସଂଘ

1.1 ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ

• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 1 ଭାରତର ସଂଘକୁରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ,କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ, ଏବଂଭାରତର ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପରିଭାଷିତ କରେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 2 ନୂଆ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଘରେ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 3 ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଏବଂ ବିଦ୍ୟମାନ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 4 ସଂଘର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ୍ଷମତାଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।

1.2 ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ

1.3 ସଂଶୋଧନଗୁଡ଼ିକ

• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 1 କୁ1ମ ସଂଶୋଧନ (1951) ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଇ**“ସିକିମ୍”** କୁ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 2 କୁ10ମ ସଂଶୋଧନ (1961) ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଇଗୋଆ, ଦାମନ ଓ ଦିଉ କୁ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 3 କୁ15ମ ସଂଶୋଧନ (1963) ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଇନାଗାଲାଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 4 କୁ42ତମ ସଂଶୋଧନ (1976) ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧିତ କରାଯାଇ ଉଦ୍ବୋଧନରେ**“ଭାରତ ସଂଘ”** କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।

2. କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ

2.1 ପରିଭାଷା

• କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଗୁଡ଼ିକପ୍ରଶାସନିକ ଭାବେ ଭାରତ ସଂଘର ଅଂଶ ଏବଂକେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରାସିଧାସଳଖ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥାନ୍ତି।
• ସେମାନଙ୍କର ଏକ ଲେଫ୍ଟିନାନ୍ଟ ଗଭର୍ଣ୍ଣର କିମ୍ବାପ୍ରଶାସକ ଥାଇପାରେ, ଯାହାକୁରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।

2.2 କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା (2024 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)

2.3 ବିଶେଷ ସ୍ଥିତି

• ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର ଓଲଦାଖ ଙ୍କରବିଶେଷ ସ୍ଥିତି ଅଛିଅନୁଚ୍ଛେଦ 370 (2019 ରେ ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର ପାଇଁ ବିଲୋପ କରାଯାଇଛି) ଓଅନୁଚ୍ଛେଦ 371A (ଲଦାଖ ପାଇଁ) ଅଧୀନରେ।
• ଦିଲ୍ଲୀ ଏକକେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହାରବିଶେଷ ସ୍ଥିତି ଅଛିଅନୁଚ୍ଛେଦ 239AA ଅଧୀନରେ।

2.4 ପ୍ରଧାନ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ରାଜ୍ୟ ବନାମ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ

3. କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଓ ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

3.1 ଅନୁଚ୍ଛେଦ 1 ରୁ 4

3.2 ମୁଖ୍ୟ ସଂଶୋଧନମାନେ

• ପ୍ରଥମ ସଂଶୋଧନ (1951): ସିକିମ୍‌କୁ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଯୋଗ କଲା।
• ଦଶମ ସଂଶୋଧନ (1961): ଗୋଆ, ଦାମନ ଓ ଦିଉକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଯୋଗ କଲା।
• ପଞ୍ଚଦଶ ସଂଶୋଧନ (1963): ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କଲା।
• ଚଳିଶ ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂଶୋଧନ (1976): ଉଦ୍ବୋଧନରେ “ଭାରତର ସଂଘ” ଯୋଗ କଲା।

4. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ ଓ ପଦବୀ

• 1950: ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବିତ ହେଲା।
• 1956: ସିକିମ୍‌ ଏକ ରାଜ୍ୟ ହେଲା।
• 1961: ଗୋଆ, ଦାମନ ଓ ଦିଉ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ହେଲା।
• 1963: ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଏକ ରାଜ୍ୟ ହେଲା।
• 1976: “ଭାରତର ସଂଘ” ଉଦ୍ବୋଧନରେ ଯୋଗ ହେଲା।
• 2019: ଅନୁଚ୍ଛେଦ 370 ରଦ ହେଲା (ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର)।
• 2019: ଲଦାଖ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ହେଲା।

5. ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ (SSC, RRB)

5.1 ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କଣ?

• ଏକ ରାଜ୍ୟରେ ଜଣେରାଜ୍ୟପାଳ ଓ ଏକବିଧାନ ସଭା ଥାଏ।
• ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଜଣେଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଗଭର୍ଣ୍ଣର କିମ୍ବାପ୍ରଶାସକ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଏକବିଧାନ ସଭା ଥାଇପାରେ କିମ୍ବା ନ ଥାଇପାରେ।

5.2 କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ “ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ” ବୋଲି ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଛି?

• ଦିଲ୍ଲୀ ଏକଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ଯାହାଅନୁଚ୍ଛେଦ 239AA ଅଧୀନରେ ଅଛି।

5.3 କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମିଳନରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା?

• ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ 1952 ରେପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳନରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

5.4 2019 ରେ କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା?

• ଲଦାଖ 2019 ରେଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀରରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

5.5 କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶାସିତ କରାଯାଏ?

• ଆନ୍ଦାମାନ ଓ ନିକୋବା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରାରାଜ୍ୟପାଳ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଶାସିତ ହୁଏ।

6. ସାରାଂଶ ସାରଣୀ