ରାଜ୍ୟର ରାଜ୍ୟପାଳ

ଭୂମିକା ଓ କ୍ଷମତା

• ନିଯୁକ୍ତି କରିବେ: ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
• କାର୍ଯ୍ୟକାଳ: ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ 5 ବର୍ଷ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଆଯାଏ ଓ ପୂର୍ବରୁ ବି ହଟାଯାଇପାରେ।
• ପଦ ଗ୍ରହଣ ଶପଥ: ହାଇକୋର୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି କିମ୍ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବିଚାରପତି ଶପଥ ପାଠ କରାନ୍ତି।
• କ୍ଷମତା:
  • ବିଧାନସଭାକୁ ଡାକିବା, ଅଧିବେଶନ ସ୍ଥଗିତ ରଖିବା ଓ ବିଘ୍ନିତ କରିବା।
  • ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧିବେଶନ ଆରମ୍ଭରେ ବିଧାନସଭାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା।
  • ବିଧାନସଭା ଦ୍ୱାରା ପାରିତ ବିଲ୍‌କୁ ସମ୍ମତି ଦେବା।
  • ଅ-ଅର୍ଥ ବିଲ୍‌କୁ ପୁନଃବିଚାର ପାଇଁ ଫେରାଇବା।
  • ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦେବା।
  • ରାଜ୍ୟ ସରକାରର ନାମମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ

• ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଭୂମିକା: ସମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀର ଅଂଶ ନୁହେଁ।
• ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ବିବେଚନା: ବିଲ୍‌କୁ ସମ୍ମତି ଦେବାରେ ବିଳମ୍ବ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥ ବିଲ୍‌କୁ ପୁନଃବିଚାର ପାଇଁ ଫେରାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
• ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତି: ରାଜ୍ୟପାଳ ବିପୁଳ ଦଳର ନେତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।

ପାର୍ଥକ୍ୟ: ରାଜ୍ୟପାଳ ବନାମ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି

ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ

ଭୂମିକା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ

• ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି: ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତି ଓ ବହୁମତ ଦଳ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
• କାର୍ଯ୍ୟକାଳ: ଯେଉଁଦିନ ସେ ବିଧାନସଭାର ବିଶ୍ୱାସ ଭଜାଇ ରଖନ୍ତି।
• ପ୍ରଧାନ ଦାୟିତ୍ୱ:
  • ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କରିବା।
  • ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନା କରିବା।
  • ନୀତି ଓ ଉନ୍ନତି ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା।
  • କ୍ୟାବିନେଟ୍ ବୈଠକରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରିବା।
  • ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା।

କ୍ଷମତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ

• କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କ୍ଷମତା: ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କ୍ଷମତା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
• ବିଧାୟିକ ଭୂମିକା: ବିଧାନସଭାରେ ବିଲ୍ ଆଣିପାରନ୍ତି।
• ବିଚାରିକ ଭୂମିକା: ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇପାରନ୍ତି।
• ଜରୁରୀ କ୍ଷମତା: ରାଜ୍ୟ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କୌଣସି ଜରୁରୀ ଘୋଷଣା କରିବାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ ତଥ୍ୟ

• ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ହଟାଣି: ବିଧାନସଭାରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାବ ମାଧ୍ୟମରେ ହଟାଯାଇପାରିବେ।
• ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ: ସମ୍ବିଧାନରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୟସ ସୀମା ନାହିଁ।
• କାର୍ଯ୍ୟକାଳ: ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ; ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଓ ବହୁମତ ସମର୍ଥନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଓ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ

ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ

• ଗଠନ:
  • ବିଧାନସଭା: ଲୋକମାନେ ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି।
  • ବିଧାନପରିଷଦ: ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ନିଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
• କାର୍ଯ୍ୟ:
  • ଆଇନ ପ୍ରସ୍ତୁତି।
  • ବଜେଟ୍ ଅନୁମୋଦନ।
  • କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନିକ ଉପରେ ନିଗ୍ରହ।
  • ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।

ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ

• ଗଠନ:
  • ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ: ପରିଷଦର ମୁଖ୍ୟ।
  • କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ: ପ୍ରଧାନ ବିଭାଗର ମୁଖ୍ୟ।
  • ବିଭାଗ ବିହୀନ ମନ୍ତ୍ରୀ: ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ସହାୟତା କରନ୍ତି।
• ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:
  • ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ଗଠନ କରନ୍ତି।
  • ବିଧାନସଭାର ବହୁମତ ଦଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
• କାର୍ଯ୍ୟ:
  • ନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତି।
  • ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବାସ୍ତବାୟନ।
  • ପ୍ରଶାସନିକ ବିଷୟରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗ୍ରହଣ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ

• ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ: ବିଧାନସଭାର ସମୁଦାୟ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର 15% ଠାରୁ ଅଧିକ ନ ହେବା ଉଚିତ।
• କ୍ୟାବିନେଟ୍ ଆକାର: ସାଧାରଣତ 15 ରୁ 30 ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ରହିଥାନ୍ତି।
• ମନ୍ତ୍ରୀ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ: ବିଧାନସଭାର ବିଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପାର୍ଥକ୍ୟ: ବିଧାନସଭା ବନାମ ବିଧାନପରିଷଦ

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ ଓ ପଦ

• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 168: ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ଗଠନ ଓ କ୍ଷମତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 169: ବିଧାନପରିଷଦର ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିଲୋପ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 164: ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଭୂମିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 165: ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ 166: ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାକୁ ଡାକିବା, ସ୍ଥଗିତ କରିବା ଓ ବିଲୋପ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଏ।

ଉଦାହରଣ: ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ

• ରାଜ୍ୟପାଳ: ଶ୍ରୀମତୀ ଆନନ୍ଦୀବେନ୍
• ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ: ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥ୍
• ବିଧାନସଭା: 400 ସଦସ୍ୟ
• ବିଧାନପରିଷଦ: ବିଦ୍ୟମାନ ନାହିଁ (2023 ରୁ)

ସାରାଂଶ ସାରଣୀ: ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଗଠନ