ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଉପକ୍ରମ

1. ପରିଭାଷା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ

• ଉପକ୍ରମ ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନର ଆରମ୍ଭିକ ଅଂଶ ଯାହା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।
• ଏହା କୌଣସି ଆଇନଗତ ଦଲିଲ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ବିବୃତି ଭାବେ କାମ କରେ।
• ଏହାକୁ 26 ନଭେମ୍ବର 1949 ରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା ଓ26 ଜାନୁଆରୀ 1950 ରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲା।

2. ଉପକ୍ରମର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ

3. ଉପକ୍ରମରେ ସଂଶୋଧନ

• 42ତମ ସଂଶୋଧନ (1976) ଉପକ୍ରମରେ**“ସମାଜବାଦୀ”, “ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ”, ଓ “ଅଖଣ୍ଡତା”** ଶବ୍ଦଯୋଗ କଲା।
• 86ତମ ସଂଶୋଧନ (2002) ଉପକ୍ରମରେ**“ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ”** ଶବ୍ଦଯୋଗ କଲା (ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଗଲା)।

ସମ୍ବିଧାନର ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ

1. ଲିଖିତ ସମ୍ବିଧାନ

• ସମ୍ବିଧାନ ଏକ ଏକକ ଦଲିଲ ଯାହାରେ395 ଧାରା,12 ଅନୁସୂଚୀ, ଓ25 ଅଂଶ ଅଛି।
• ଏହା ହେଉଛି ଦେଶର ମୂଳ ଆଇନ ଓଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା।

2. ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

• ଭାରତ ଏକ ସଂସଦୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସରଣ କରେ।
• ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ଯେତେବେଳେପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ।
• ସଂସଦ ରେ ରହିଛିଲୋକ ସଭା (ଲୋକଙ୍କ ଘର) ଓରାଜ୍ୟ ସଭା (ରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ)।

3. ଫେଡେରାଲ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଏକୀକୃତ ଲକ୍ଷଣ

• ଭାରତ ଏକ ଫେଡେରାଲ୍ ସଂଘ ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ।
• ସମ୍ବିଧାନ ଦ୍ୱାରାଫେଡେରାଲ୍ ଗଠନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ଓ ଜରୁରୀ ଅବସ୍ଥାରେଏକୀକୃତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଇଥାଏ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୫୬ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ଅଧିକାର ଦେଇଛି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ କରିବା ପାଇଁ, ଯାହା ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଅଧୀନରେ ରଖେ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୫୨ ଜାତୀୟ ଜରୁରୀଅବସ୍ଥା ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫେଡେରାଲ୍ ଗଠନକୁଏକୀକୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ କରେ ବିନା ସାଂଘାତିକ ସଂଶୋଧନର।

4. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାଠାମୋଚା

• ସାର୍ବଜନିକ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ମତାଧିକାର ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା।
• ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ବିଧାନର ଏକମୌଳିକ ଲକ୍ଷଣ, ଯାହାସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
• ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଗ୍ୟାରଣ୍ଟି ଦିଆଯାଇଛି।

5. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ

• ସମ୍ବିଧାନର ଭାଗ III ରେମୌଳିକ ଅଧିକାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଭାଗ IV-A ରେମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହା୪୨ତମ ସଂଶୋଧନ (୧୯୭୬) ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା।
• ସମ୍ବିଧାନିକ ଉପଚାରର ଅଧିକାର ହେଉଛିସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମା (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୨)।

6. ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା

• ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନିକଟରେ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 13 ଅଧୀନରେନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା କ୍ଷମତା ରହିଛି।
• ନ୍ୟାୟିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁକୋଲିଜିୟମ ପ୍ରଥା ଓ ନ୍ୟାୟାଧୀଶମାନେ ପାଇଁପଦ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

7. ଜରୁରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

• ଜରୁରୀ କ୍ଷମତା ଅନୁଚ୍ଛେଦ 352 (ଜାତୀୟ ଜରୁରୀକାଳ), 355 (ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ କ୍ଷମତା), 360 (ରାଜ୍ୟ ଜରୁରୀକାଳ) ଅଧୀନରେ ଦିଆଯାଇଛି।
• ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନେ 1975 ରେରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁସଂଶୋଧିତ ହୋଇଥିଲା।

8. ପଞ୍ଚାୟତି ରାଜ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ

• 73ତମ ସଂଶୋଧନ (1992) ଦ୍ୱାରାଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତି ରାଜ ସଂସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
• 74ତମ ସଂଶୋଧନ (1992) ଦ୍ୱାରାସହରାଞ୍ଚଳରେ ନଗର ପାଳିକା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

9. ନିର୍ବାଚନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସଂସ୍କାର

• 1950 ରେସାର୍ବଜନିନ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ଭୋଟାଧିକାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
• ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରେନିର୍ବାଚନ ବଣ୍ଡ ଆଇନ (2020) ଓନାଗରିକ ନିର୍ବାଚନ ପଞ୍ଜୀକରଣ ଆଇନ (2021) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ****ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ଓସମ୍ବିଧାନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଇଛି।

ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁସୂଚୀ ଓ ଅଂଶ

1. ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁସୂଚୀ

2. ପ୍ରତିଯୋଗୀତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ

• ପ୍ରାସ୍ତାବିକା ହେଉଛିସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମା।
• ଭାଗ III ହେଉଛିସମ୍ବିଧାନର ହୃଦୟ।
• ୭୩ତମ ଓ ୭୪ତମ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରାପଞ୍ଚାୟତି ରାଜ୍ ଓ ନଗର ପାଳିକା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
• ୪୨ତମ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା**“ସମାଜବାଦୀ”, “ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ” ଓ “ଅଖଣ୍ଡତା”** ପ୍ରାସ୍ତାବିକାରେ ଯୋଗ ହେଲା।
• ୮୬ତମ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା**“ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ”** ପ୍ରାସ୍ତାବିକାରେ ଯୋଗ ହେଲା।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୨ ହେଉଛିସମ୍ବିଧାନିକ ଉପଚାରର ଅଧିକାର।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୩ ବିଚାରାଳୟିକ ସମୀକ୍ଷା ଦିଏ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୫୬ ହେଉଛିରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କୁ ବର୍ଖାସ୍ତ କରିବା କ୍ଷମତା।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୫୨ ହେଉଛିଜାତୀୟ ଜରୁରୀକାଳ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୬୦ ହେଉଛିରାଜ୍ୟ ଜରୁରୀକାଳ।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦୧ ହେଉଛିବ୍ୟାପାର ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାର।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦୪ ହେଉଛିରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ୟାପାର ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାର।
• ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦୫ ହେଉଛିକେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ୟାପାର ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାର।