ପଥର ଯୁଗ

1. ପ୍ରାଚୀନ ପଥର ଯୁଗ (ପାଲିଓଲିଥିକ୍)

1.1 ଉତ୍ପତ୍ତି

• ସମୟ ଅବଧି: ପ୍ରାୟ 2.5 ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟ 10,000 BCE ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
• ଭୌଗଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତି: ଆଫ୍ରିକା → ଇଉରୋପ୍ → ଏସିଆ → ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ: ଓଲ୍ଡୁଭାଇ ଗର୍ଜ (ତାଞ୍ଜାନିଆ), ଝୋଉକୋଡିଆନ୍ (ଚାଇନା), କୁର୍ଣ୍ଣୁଲ୍ ଗୁଫା (ଭାରତ)

1.2 ଜୀବନ ରକ୍ଷା

• ଶିକାର ଓ ସଂଗ୍ରହ: ପ୍ରଧାନ ଜୀବିକା କୌଶଳ
• ଋତୁଚକ୍ର ଅଭିବ୍ରଜନ: ପଶୁ ଝୁଣ୍ଡ ଓ ଋତୁଭିତି ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅନୁସାରେ ଗମନ
• ଉପକରଣ ବ୍ୟବହାର: ଚପର୍, ହାତ କୋଡ଼ି, ସ୍କ୍ରେପର୍ ଓ ପରେ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ଉପକରଣ

1.3 ଲକ୍ଷଣ

• ପଥର ଉପକରଣ: ଫ୍ଲିଣ୍ଟ, ଚର୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ପଦାର୍ଥରୁ ତିଆରି
• ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର: ଉଷ୍ମା, ରୋଷେଇ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର
• କଳା ଓ ପ୍ରତୀକତା: ଗୁଫା ଚିତ୍ର, କାନ୍ଥ କାଟିବା ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବସ୍ତୁ (ଉଦାହରଣ, ଭିନସ୍ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି)
• ସାମାଜିକ ଗଠନ: ଛୋଟ, ଗତିଶୀଳ ଦଳ ସହଯୋଗୀ ଶିକାର ଓ ବାଣ୍ଟଚାଳନ

1.4 ନିମ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ପଥର ଯୁଗ (ଓଲ୍ଡୋୱାନ୍)

• ସମୟ ଅବଧି: ପ୍ରାୟ 2.5 ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ 1.5 ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବ
• ଉପକରଣ: ସରଳ, ଏକପାର୍ଶ୍ୱ ଚପର୍ ଓ ହାତ କୋଡ଼ି
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଲକ୍ଷଣ: ମୌଳିକ ଉପକରଣ ତିଆରି କୌଶଳ, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଆଚରଣର କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ: ଓଲ୍ଡୁଭାଇ ଗର୍ଜ, ଉବେଇଡିଆ (ଇସ୍ରାଏଲ୍), ଭିମ୍‌ବେଟକା (ଭାରତ)

1.5 ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ପଥର ଯୁଗ (ଆକ୍ୟୁଲିଆନ୍)

• ସମୟ ଅବଧି: ପ୍ରାୟ 1.5 ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ 300,000 ବର୍ଷ ପୂର୍ବ
• ଉପକରଣ: ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱ ହାତ କୋଡ଼ି, ସ୍କ୍ରେପର୍ ଓ ପଏଣ୍ଟ
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଲକ୍ଷଣ: ଅଧିକ ଜଟିଳ ଉପକରଣ ତିଆରି, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଆଚରଣର ପ୍ରମାଣ
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ: ଆଟାପୁଏର୍କା (ସ୍ପେନ୍), କ୍ଲାସିଜ୍ ନଦୀ (ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା), ଭିମ୍‌ବେଟକା (ଭାରତ)

1.6 ଉପର ପ୍ୟାଲିଓଲିଥିକ୍ (ମୁଷ୍ଟେରିଆନ୍)

• ସମୟ ଅବଧି: ~୩୦୦,୦୦୦ ରୁ ୧୦,୦୦୦ BCE
• ସାଧନସମୂହ: ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ବ୍ଲେଡ୍ ଏବଂ ଯୌଗିକ ସାଧନ
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଲକ୍ଷଣ: ଉନ୍ନତ ଚିତ୍ରକଳା, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ୟବହାର; ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ର, ଉକ୍କିରଣି ଏବଂ ବହନଯୋଗ୍ୟ ଚିତ୍ରକଳା
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥଳ: ଲାସ୍କୋ (ଫ୍ରାନ୍ସ), ଆଲ୍ଟାମିରା (ସ୍ପେନ୍), ଭିମବେଟକା (ଭାରତ)

1.7 ଭାରତର ପ୍ୟାଲିଓଲିଥିକ୍ ସ୍ଥଳ

2. ମେସୋଲିଥିକ୍

2.1 ଉଦ୍ଭବ

• ସମୟ ଅବଧି: ~୧୦,୦୦୦–୪,୦୦୦ BCE
• ଭୌଗଳିକ ବିସ୍ତାର: ପୋଷ୍ଟ୍-ପ୍ଲିଷ୍ଟୋସିନ୍ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ; ପ୍ୟାଲିଓଲିଥିକ୍ ରୁ ନିଓଲିଥିକ୍ ର ପରିବର୍ତ୍ତନ
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥଳ: ଜେରିକୋ (ପାଲେଷ୍ଟାଇନ୍), ସ୍ଖୁଲ୍ (ଇସ୍ରାଏଲ୍), ଭିମବେଟକା (ଭାରତ)

2.2 ଅବତାରଣ

• ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ଅଭିଯୋଗ: ବନ୍ୟାନ୍ତରୀ ରୁ ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ଥାୟୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ
• ବନ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର: ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ବନର ବଢିଲା ବ୍ୟବହାର
• ସାଧନ ବ୍ୟବହାର: ମାଇକ୍ରୋଲିଥ୍, ଧନୁ ଏବଂ ମାଛଧରା ସାଧନ

2.3 ଲକ୍ଷଣାବଳୀ

• ପଥର ସାଧନସାମଗ୍ରୀ: ସୂକ୍ଷ୍ମପଥର, ତୀରଫୁଟା, ଓ ମାଛଧରା ସାଧନ
• ଖାଦ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ମାଛ, ଶଙ୍ଖସାପୁ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରତା
• ସାମାଜିକ ଜଟିଳତା: ଅଧିକ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଓ ବ୍ୟାପାରର ଉଦ୍ଭବ

2.4 ଭାରତର ମଧ୍ୟପ୍ରସ୍ତ ସ୍ଥଳ

3. ନବପଥର ଯୁଗ

3.1 ଉଦ୍ଭବ

• ସମୟ କାଳ: ~୧୦,୦୦୦–୩,୦୦୦ BCE
• ଭୌଗଳିକ ବିସ୍ତାର: ଉର୍ବର ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା (ଟିଗ୍ରିସ୍, ଯୁଫ୍ରଟିସ୍, ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର)
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥଳ: ଜେରିକୋ (ପାଲେଷ୍ଟାଇନ୍), ଚାଟାଲହୁୟୁକ୍ (ତୁର୍କୀ), ମେହରଗଡ଼ (ପାକିସ୍ତାନ), ମେହରଗଡ଼ (ପାକିସ୍ତାନ)

3.2 ଜୀବନଧାରଣ

• କୃଷି: ଉଦ୍ଭିଦ (ଗହମ, ଯଉ) ଓ ପଶୁ (ଛେଳି, ଭେଡ଼ି) ପାଳନ
• ବସବାସ: ସ୍ଥାୟୀ ବସତି ଓ ଗ୍ରାମ ଜୀବନର ଉଦ୍ଭବ
• ସାଧନ ବ୍ୟବହାର: ପଷୁତ ପଥର ସାଧନ, କୁମ୍ଭାକାର, ଓ ପ୍ରାଥମିକ ଧାତୁଶିଳ୍ପ

3.3 ଲକ୍ଷଣ

• କୃଷି: ଖୋଜଖୋଜିରୁ ଚାଷବାସ ଆଡକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
• ପାଳନ: ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ରମ ପାଇଁ ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପାଳିତ କରାଯାଇଥିଲା
• କୁମ୍ଭକାର: ସଂଗ୍ରହ ଓ ରାନ୍ଧଣ ପାଇଁ କୁମ୍ଭ ତିଆରିର ବିକାଶ
• ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ: ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜୀବନର ଉଦ୍ଭବ

3.4 ଭାରତର ନିଓଲିଥିକ ସ୍ଥଳ

4. ଭାରତର କାଲ୍ସୋଲିଥିକ ଓ ମେଗାଲିଥ ସଂସ୍କୃତି

4.1 କାଲ୍ସୋଲିଥିକ

• ସମୟ କାଳ: ~3000–1000 BCE
• ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର: ପ୍ରଧାନତଃ ଇଣ୍ଡୋ-ଗଙ୍ଗା ସମତଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପଟୁଆ ଉପତ୍ୟକା
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥଳ: ଦକ୍ଷିଣ ପଟୁଆର କାଲ୍ସୋଲିଥିକ ସ୍ଥଳ, ଯେପରି ଇନାମଗାଓ, ନବଦାତୋଲି, ଓ ଭିମବେଟକା

4.2 ଲକ୍ଷଣ

• ତାମ୍ର ବ୍ୟବହାର: ତାମ୍ର ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରର ପ୍ରବେଶ
• କୃଷି: ଚାଷବାସ ଜାରି ରହିଲା, ଫସଲ ବିବିଧତା ବଢ଼ିଲା
• କୁମ୍ଭକାର: କଳା ଓ ଲାଲ କୁମ୍ଭର ବିକାଶ
• ସାମାଜିକ ଜଟିଳତା: ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ନେଟୱର୍କର ଉଦ୍ଭବ

4.3 ନିଓଲିଥିକ୍ ରୁ କାଲ୍କୋଲିଥିକ୍ ସଂକ୍ରାନ୍ତି

• କୃଷି ଆଧାର: କୃଷି ଉପରେ ନିରନ୍ତର ନିର୍ଭରତା
• ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର: ତାମ୍ର ଓ କାଞ୍ଚା ଧାତୁର ପ୍ରବେଶ
• ବସତି ପାଟିଟି: ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ଗଠନ ସହ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ବସତି

4.4 ମେଗାଲିଥ ସଂସ୍କୃତି

• ସମୟ କାଳ: ~୧୦୦୦ BCE–୫୦୦ CE
• ଭୌଗଳିକ ବିସ୍ତାର: ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ, ବିଶେଷକରି ତାମିଲନାଡୁ, କେରଳ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ: ଆଦମାସ (ତାମିଲନାଡୁ), ମାସ୍କି (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର), ବ୍ରହ୍ମଗିରି (କର୍ଣ୍ଣାଟକ)

4.5 ଲକ୍ଷଣାବଳୀ

• ମେଗାଲିଥ: ବଡ଼ ପଥର ନିର୍ମାଣ (ମେନହିର, ଡୋଲମେନ, କାର୍ଣ୍ଣ) ସମାଧି କିମ୍ବା ପୂଜା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ
• ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ବ୍ୟବହାର: ସମାଧି ପ୍ରଥା ଓ ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ୟବହୃତ
• ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା: ସମାଧି ପ୍ରଥା ଓ ସାମାଜିକ ଗଠନର ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦର୍ଶାଏ
• କୃଷି: କୃଷିର ନିରନ୍ତର ବ୍ୟବହାର ସହ ଜମି ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି

4.6 ଭାରତର ମେଗାଲିଥିକ୍ ସ୍ଥାନ

5. ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ (SSC, RRB)

• ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୁଗ: ମାନବ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତ ଯୁଗ; ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଥର ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶିକାରୀ-ସଂଗ୍ରହକାରୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।
• ମଧ୍ୟପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୁଗ: ସନ୍ଧିକାଳୀନ ସମୟ; ଚାଷବାସ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥର ଯନ୍ତ୍ର (ମାଇକ୍ରୋଲିଥ) ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।
• ନବ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୁଗ: ଚାଷବାସର ଯୁଗ; ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପଶୁ ପାଳନ, ସ୍ଥାୟୀ ବସତି ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।
• ତାମ୍ର ଯୁଗ: ତାମ୍ର ଧାତୁର ଯୁଗ; ନବ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୁଗରୁ ତାମ୍ର-କାଂସା ଯୁଗକୁ ସନ୍ଧିକାଳ।
• ମେଗାଲିଥ ସଂସ୍କୃତି: ବଡ଼ ପଥର ନିର୍ମାଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଯାହା ସମାଧି ଓ ପରମ୍ପରାଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ।
• ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥଳ: ଭିମବେଟକା, ମେହରଗଡ଼, ବୁରଜାହୋମ, ଆଦାମାସ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ: ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରସ୍ତୁତ (୨.୫ ମିଲିୟନ–୧୦,୦୦୦ BCE), ମଧ୍ୟପ୍ରସ୍ତୁତ (୧୦,୦୦୦–୪,୦୦୦ BCE), ନବ ପ୍ରସ୍ତୁତ (୧୦,୦୦୦–୩,୦୦୦ BCE), ତାମ୍ର (୩୦୦୦–୧୦୦୦ BCE), ମେଗାଲିଥ (୧୦୦୦ BCE–୫୦୦ CE)।