B.1.1 ପାଳ ରାଜବଂଶ

ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ବିସ୍ତାର

• ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା: ଗୋପାଳ (ପ୍ରାୟ ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE)
• ରାଜଧାନୀ: ପାଟଳିପୁତ୍ର (ପରେ ମୁଦଗିରିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ)
• ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଓ ସେନ ରାଜବଂଶର ଉଦ୍ଭବ ପରେ ବଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
• ବିସ୍ତାର: ପାଳ ରାଜବଂଶ ସେନା ଅଭିଯାନ ଓ କୌଶଳ ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କଲା।
• ପ୍ରଧାନ ଅଞ୍ଚଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ:
  • ବଙ୍ଗ (ଆଧୁନିକ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ଓ ବାଂଲାଦେଶ)
  • ବିହାର
  • ଆସାମ ଓ ଓଡ଼ିଶାର କିଛି ଅଂଶ
• ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର:
  • କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ପ୍ରଶାସନ
  • ସୁସଂଗଠିତ ନିବନ୍ଧବାହାଳୀ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ
  • ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀ

ରାଜାମାନେ

• ଗୋପାଳ (ପ୍ରାୟ ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE):

  • ପାଳ ରାଜବଂଶର ପ୍ରଥମ ଶାସକ
  • ରାଜବଂଶର ଭିତି ସ୍ଥାପନ କଲେ
  • ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ସେନା ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ

• ଶଶାଙ୍କ (ପ୍ରାୟ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE):

  • ପାଳ ରାଜା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପୂର୍ବସୂରୀ
  • ପାଳ ରାଜବଂଶ ପାଇଁ ଭିତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ

• ଧର୍ମପାଳ (ପ୍ରାୟ ୮୧୫–୮୫୦ CE):

  • ପାଳ ରାଜବଂଶର ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାସକ
  • ରାଜ୍ୟକୁ ବହୁତ ବଡ଼ କରିବାରେ ସଫଳ
  • ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଲେ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ
  • ବିକ୍ରମଶିଳା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ

• ଗୋବିନ୍ଦ ପାଳ (ପ୍ରାୟ ୯ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE):

  • ତୃତୀୟ ଶାସକ
  • ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଓ ସଂହଳନ ଜାରି ରଖିଲେ
  • ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଲେ

• ଭାସ୍କର ପାଳ (ପ୍ରାୟ ୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE):

  • ଚତୁର୍ଥ ଶାସକ
  • ଅନ୍ତର୍କନିଆ ଓ ବାହ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ମୁକାବିଲା କଲେ
  • କଳା ଓ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପୋଷଣ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା

ସଂଘର୍ଷ

• ଅନ୍ତର୍କନିଆ ସଂଘର୍ଷ:
  • ପାଳ ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ
  • ବଂଶର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ
• ବାହ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ:
  • ସେନ ବଂଶ: ୧୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେନ ବଂଶ ପାଳମାନେଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଭାବେ ଉଭେଇଲା, ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
  • ଚୋଳ ବଂଶ: ୧୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୋଳମାନେ ବଙ୍ଗଳା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ପାଳ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପାଇଲା।
• ଧାର୍ମିକ ସଂଘର୍ଷ:
  • ପାଳମାନେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବଳିଷ୍ଠ ସମର୍ଥକ ଥିଲେ, ଯାହା ଅଞ୍ଚଳର ହିନ୍ଦୁ ଶାସକମାନେଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
  • ଅଞ୍ଚଳରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପତନ ପାଳ ବଂଶର ଦୁର୍ବଳୀକରଣରେ ସହାୟକ ହେଲା।

ପତନ

• ପତନର କାରଣ:
  • ଅନ୍ତର୍କଳହ: ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ ଓ ଦୁର୍ବଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ
  • ବାହ୍ୟ ଚାପ: ସେନ ଓ ଚୋଳ ରାଜବଂଶଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ
  • ଆର୍ଥିକ ପତନ: ରାଜସ୍ୱ ହ୍ରାସ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଦକ୍ଷତା
  • ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପତନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଉତ୍ଥାନ
• ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା:
  • ଈସବୀ 11ଶ ଶତାବ୍ଦୀ: ସେନ ରାଜବଂଶ, ସମନ୍ତ ଗୁପ୍ତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ପାଳମାନେ ଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ବଙ୍ଗରେ ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
  • ଈସବୀ 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀ: ପାଳ ରାଜବଂଶ ପ୍ରାୟ ଲୋପ ପାଇଗଲା, ଶେଷ ଶାସକ ଥିଲେ ଦେବପାଳ।
• ଉତ୍ତରାଧିକାର:
  • ପାଳ ରାଜବଂଶ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପୋଷଣ ଓ ବିକ୍ରମଶିଳା ଓ ନାଳନ୍ଦା ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ।
  • ଏହି ରାଜବଂଶ ମଧ୍ୟଯୁଗୀନ ବଙ୍ଗର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲା।

ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ (SSC, RRB)

• ସ୍ଥାପକ: ଗୋପାଳ (ପ୍ରାୟ ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀ CE)
• ରାଜଧାନୀ: ପାଟଳିପୁତ୍ର (ପରେ ମୁଦଗିରି)
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସକମାନେ: ଧର୍ମପାଳ, ଗୋବିନ୍ଦ ପାଳ, ଭାସ୍କର ପାଳ
• ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ: ବିକ୍ରମଶିଳା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର
• ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ: ସେନ ରାଜବଂଶ, ଚୋଳ ରାଜବଂଶ
• ପତନ: ଅନ୍ତର୍କଳହ, ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା
• ମହତ୍ତ୍ୱ: ପାଳ ରାଜବଂଶ ମଧ୍ୟଯୁଗୀନ ବଙ୍ଗର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅବଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ ଓ ପରିଭାଷା

• ବିକ୍ରମଶିଳା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ: ଧର୍ମପାଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏକ ପ୍ରଧାନ ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର।
• ବଙ୍ଗରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ: ପାଳ ରାଜବଂଶ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ବଡ଼ ପୋଷକ ଥିଲା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ଫୁଲିଫଳିଥିଲା।
• ସେନ ରାଜବଂଶ: ଏକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ରାଜବଂଶ ଯାହା ୧୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପାଳ ରାଜବଂଶକୁ ଉତ୍ଖାତ କରିଥିଲା।
• ଚୋଳ ଆକ୍ରମଣ: ୧୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୋଳ ରାଜବଂଶର ଆକ୍ରମଣ ପାଳ ରାଜବଂଶର ପତନରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା।