D.6] ମୁଖ୍ୟ ଭୌଗଳିକ ପରିଭାଷା

1. ମୁଖ୍ୟ ପଦାବଳୀର ଶବ୍ଦକୋଷ

1.1 ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା

• ଅକ୍ଷାଂଶ:

  • କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଚାଲେ।
  • ବିଷୁବ ରେଖାର ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଦୂରତା ମାପେ।
  • ସୀମା: 0° ରୁ 90° ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ।
  • ଉଦାହରଣ: କର୍କଟ ରେଖା (23.5°N), ମକର ରେଖା (23.5°S)।

• ଦ୍ରାଘିମା:

  • କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଚାଲେ।
  • ପ୍ରଧାନ ମେରିଡିଆନ୍ (0°) ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦୂରତା ମାପେ।
  • ସୀମା: 0° ରୁ 180° ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ।
  • ଉଦାହରଣ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା (180°)।

1.2 ସମୟ ମଣ୍ଡଳ

• ସମୟ ମଣ୍ଡଳ:

  • ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହା ଏକକ ମାନକ ସମୟ ପାଳନ କରେ।
  • ଦ୍ରାଘିମା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ସାଧାରଣତ 15° ବ୍ୟାବଧାନରେ।
  • ଉଦାହରଣ: ଭାରତ ମାନକ ସମୟ (IST) ହେଉଛି UTC+05:30।

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା:

  • ଏକ କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ଯାହା ପ୍ରାୟ 180° ମେରିଡିଆନ୍ ସହ ଚାଲେ।
  • ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଏକ ଦିନ ଯୋଗ କିମ୍ବା ବିୟୋଗ ହୁଏ।
  • ବିଶ୍ୱ ଭ୍ରମଣ ଓ ସମୟ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ।

1.3 ଜଳବାୟୁ ମଣ୍ଡଳ

1.4 ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ର

• ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ର:

  • ଜୀବନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଏକ ସମୁଦାୟ ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶର ଅଜୀବ ଉପାଦାନମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ରହିଛି।
  • ଉଦାହରଣ: ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ବର୍ଷାବନ, ମରୁଭୂମି, ସାଗର।

• ଜୈବ ବିବିଧତା:

  • ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାସସ୍ଥାନରେ ଜୀବନର ବିବିଧତା।
  • ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ଓ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

1.5 ଭୂଆକୃତି

1.6 ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ

• ନବୀକରଣଶୀଳ ସମ୍ପଦ:

  • ସମ୍ପଦ ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ।
  • ଉଦାହରଣ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି, ପବନ ଶକ୍ତି, ଜଳ।

• ଅନନ୍ୱୀକରଣଶୀଳ ସମ୍ପଦ:

  • ସମ୍ପଦ ଯାହା ଶୀଘ୍ର ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
  • ଉଦାହରଣ: କୋଇଳା, ତେଲ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ।

1.7 ନିଷ୍କାସନ ତନ୍ତ୍ର

• ନିଷ୍କାସନ ବେସିନ୍:

  • ଏକ ନଦୀ ଓ ଏହାର ଉପନଦୀମାନେ ନିଷ୍କାସନ କରୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳ।
  • ଉଦାହରଣ: ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବେସିନ୍।

• ନଦୀ ତନ୍ତ୍ର:

  • ନଦୀମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀମାନଙ୍କର ସମାହାର।
  • ଉଦାହରଣ: ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ତନ୍ତ୍ର।

1.8 ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରକାର

1.9 ଜୈବ ଅଞ୍ଚଳ

• ଜୈବ ଅଞ୍ଚଳ:
  • ବିଶାଳ ଭୌଗଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଯାହାର ବିଶିଷ୍ଟ ଜଳବାୟୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁ ରହିଛି।
  • ଉଦାହରଣ: ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ବର୍ଷାବନ, ଟୁଣ୍ଡ୍ରା, ସାଭାନା।

1.10 ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୌଗଳିକ ପଦ (SSC/ରେଳବେ ଫୋକସ୍)

• ଭୂମଧ୍ୟରେଖା:

  • କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଳରେ ବିଭକ୍ତ କରେ।
  • 0° ଅକ୍ଷାଂଶ।
  • ଜଳବାୟୁ ଓ ସମୟ ମଣ୍ଡଳ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

• ପ୍ରଧାନ ଯାମତୀୟ ରେଖା:

  • 0° ଦ୍ରାଘିମା, ଇଂଲଣ୍ଡର ଗ୍ରିନ୍ୱିଚ ଦେଇ ଯାଏ।
  • ସମନ୍ୱିତ ବିଶ୍ୱ ସମୟ (UTC) ପାଇଁ ଆଧାର।

• କର୍କଟ ରେଖା:

  • 23.5° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ।
  • ସୂର୍ଯ୍ୟର ସିଧା କିରଣର ଉତ୍ତରତମ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ।

• ମକର ରେଖା:

  • 23.5° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶ।
  • ସୂର୍ଯ୍ୟର ସିଧା କିରଣର ଦକ୍ଷିଣତମ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ।

• ଆର୍କଟିକ୍ ବୃତ୍ତ:

  • 66.5° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ।
  • ଆର୍କଟିକ୍ ଅଞ୍ଚଳର ଦକ୍ଷିଣ ସୀମା ଚିହ୍ନିତ କରେ।

• ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକ୍ ବୃତ୍ତ:

  • 66.5° ଦକ୍ଷିଣ ଅକ୍ଷାଂଶ।
  • ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକ୍ ଅଞ୍ଚଳର ଉତ୍ତର ସୀମା ଚିହ୍ନିତ କରେ।

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତାରିଖ ରେଖା:

  • 180° ଦ୍ରାଘିମା।
  • ବିଶ୍ୱ ସମୟ ଓ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

• ମହାଦେଶୀୟ ତଟଭୂମି:

  • ଉପକୂଳରୁ ବିସ୍ତାରିତ ଜଳାଧାର ଭୂମି ରୂପ।
  • ସମୁଦ୍ର ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର।

• ମହାଦ୍ୱୀପୀୟ କୂଳାନ୍ତର:

  • ମହାଦ୍ୱୀପୀୟ ଶେଲ୍ଫ ଓ ଗଭୀର ମହାସାଗର ତଳଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ।

• ମହାଦ୍ୱୀପ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତି:

  • ଆଲଫ୍ରେଡ୍ ୱେଜେନର୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଯାହା କୁହେ ମହାଦ୍ୱୀପମାନେ ସମୟ ସହିତ ଗତି କରନ୍ତି।

• ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ:

  • ପୃଥିବୀର ଲିଥୋସ୍ଫେରିକ୍ ପ୍ଲେଟ୍‌ମାନେ ଗତି କରୁଥିବା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦେଉଥିବା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।
  • ଏହା ଭୂକମ୍ପ, ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପର୍ବତ ଗଠନ ଘଟାଏ।

• ହଟ୍ ସ୍ପଟ୍:

  • ଏକ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ମ୍ୟାଣ୍ଟଲ୍ରୁ ମ୍ୟାଗମା କ୍ରଷ୍ଟକୁ ଉଠେ।
  • ଉଦାହରଣ: ହାୱାଏ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ।

• ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ ପ୍ଲେଟ୍‌ମାନେ:

  • ପୃଥିବୀର କ୍ରଷ୍ଟର ବଡ଼ ବଡ଼ ଅଂଶ ଯାହା ପରସ୍ପର ସପେକ୍ଷେ ଗତି କରେ।
  • ଉଦାହରଣ: ଭାରତୀୟ ପ୍ଲେଟ୍, ଯୁରେସିଆନ୍ ପ୍ଲେଟ୍।

• କନଭରଜେଣ୍ଟ ସୀମା:

  • ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ପରସ୍ପର ଦିଗରେ ଗତି କରେ।
  • ଉଦାହରଣ: ହିମାଳୟ (ଭାରତୀୟ ଓ ଯୁରେସିଆନ୍ ପ୍ଲେଟ୍)।

• ଡାଏଭରଜେଣ୍ଟ ସୀମା:

  • ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ଛିଡ଼ା ହୁଏ।
  • ଉଦାହରଣ: ମିଡ୍-ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ରିଜ୍।

• ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମ ସୀମା:

  • ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ପରସ୍ପର ପାଖକୁ ଚାଲେ।
  • ଉଦାହରଣ: ସାନ୍ ଆଣ୍ଡ୍ରିଆସ୍ ଫଟ୍‌କ।

1.11 ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ (SSC/ରେଳ ଫୋକସ୍)

• ଭାରତର ଷ୍ଟାଣ୍ଡାର୍ଡ ସମୟ (IST):

  • UTC+05:30।
  • 82.5°E ଦ୍ରାଘିମା ଉପରେ ଆଧାରିତ।

• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁସାରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ଦେଶ:

  • ରୁଷ୍ (17.1 ଲକ୍ଷ km²)।

• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁସାରେ ସର୍ବକ୍ଷୁଦ୍ର ଦେଶ:

  • ଭାଟିକାନ୍ ସିଟି (0.44 km²)।

• ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ଦେଶ:

  • ଚାଇନା (1.4 ବିଲିୟନ୍)।

• ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସର୍ବକ୍ଷୁଦ୍ର ଦେଶ:

  • ଭାଟିକାନ୍ ସିଟି (ପ୍ରାୟ 800)।

• ସର୍ବବୃହତ୍ ମରୁଭୂମି:

  • ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା (14 ଲକ୍ଷ km²)।

• ସର୍ବବୃହତ୍ ଉଷ୍ଣ ମରୁଭୂମି:

  • ସାହାରା ମରୁଭୂମି (9.2 ଲକ୍ଷ km²)।

• ବୃହତ୍ତମ ଦ୍ୱୀପ:

  • ଗ୍ରିନଲାଣ୍ଡ (2.16 ମିଲିୟନ km²).

• ବୃହତ୍ତମ ଉପଦ୍ୱୀପ:

  • ଆରବ ଉପଦ୍ୱୀପ (3.0 ମିଲିୟନ km²).

• ବୃହତ୍ତମ ଡେଲ୍ଟା:

  • ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଡେଲ୍ଟା (105,000 km²).

• ଉଚ୍ଚତମ ପର୍ବତ ଶିଖର:

  • ମାଉଣ୍ଟ ଏଭରେଷ୍ଟ (8,848 m).

• ଉଚ୍ଚତମ ପଠାର:

  • ତିବ୍ୱତ ପଠାର (ସମୁଦ୍ର ସ୍ତର ଠାରୁ 4,500 m).

• ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ନାଇଲ୍ ନଦୀ (6,650 km).

• ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (2,525 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ରେଖା:

  • କାନାଡା (243,740 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ହାଇୱେ:

  • ଟ୍ରାନ୍ସ-କାନାଡା ହାଇୱେ (7,821 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ରେଳପଥ ରେଖା:

  • ଟ୍ରାନ୍ସ-ସାଇବେରିଆନ୍ ରେଳପଥ (9,289 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ଟନେଲ୍:

  • ଗୋଥାର୍ଡ ବେସ୍ ଟନେଲ୍ (57 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ସେତୁ:

  • ଡାନ୍ୟାଙ୍ଗ-କୁନ୍‌ସାନ୍ ଗ୍ରାଣ୍ଡ ସେତୁ (164.8 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ଡ୍ୟାମ୍:

  • ଥ୍ରି ଗୋର୍ଜେସ୍ ଡ୍ୟାମ୍ (2,338 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ଲମ୍ବ ସେତୁ:

  • ହାଙ୍ଗଜୌ ବେ ସେତୁ (35.6 km).

• ଦୀର୍ଘତମ ଭୂଗର୍ଭ ରେଳପଥ:

  • ଶାଙ୍ଗହାଇ ମେଟ୍ରୋ (668 km).

• ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ରେଳପଥ:

  • ହାଓ୍ରା ରୁ ବଣ୍ଡେଲ୍ (162 km).

• ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ରେଳପଥ ରେଖା:

  • କାଣ୍ଡଲା ରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ (3,323 km).

• ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ:

  • NH 44 (3,745 km).

• ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (2,525 km).

• ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (1,465 km).

• ପୂର୍ବ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (2,525 km).

• ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (1,465 km).

• ଉତ୍ତର ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (2,525 km).

• ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (1,465 km).

• ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (୧,୪୬୫ କି.ମି.).

• ପୂର୍ବ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (୨,୫୨୫ କି.ମି.).

• ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (୧,୪୬୫ କି.ମି.).

• ଉତ୍ତର ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗଙ୍ଗା (୨,୫୨୫ କି.ମି.).

• କେନ୍ଦ୍ର ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (୧,୪୬୫ କି.ମି.).

• ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ:

  • ଗୋଦାବରୀ (୧,୪୬୫ କି.ମି.).