ଭାରତର ବ୍ୟାଙ୍କିଂ

1. ଐତିହାସିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ

ଭାରତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ:
- ଭାରତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ରୂପ 17ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ (1770) ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
- ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ବେଙ୍ଗାଲ୍ (1773) ଓବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ବମ୍ବେ (1786) ପୂର୍ବ ଭାରତ କମ୍ପାନୀ ଅଧୀନରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
- ଏହି ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ୟାପାର ସୁବିଧା ଓ ବ୍ରିଟିଶ ପୂର୍ବ ଭାରତ କମ୍ପାନୀର ଆର୍ଥିକ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆର ଗଠନ:
- 1921 ରେ ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ****ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ବେଙ୍ଗାଲ୍,ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ବମ୍ବେ, ଓବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ମଦ୍ରାସ୍ କୁ ମିଶାଇ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
- ଏହା ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକୃତ ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଥିଲା ଏବଂ 1955 ରେ ଏହାକୁ ପୁନର୍ଗଠିତ କରି ଷ୍ଟେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (SBI) କରାଯାଇଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବିକାଶ:
- 1947 ରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ସରକାର ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ତନ୍ତ୍ରକୁ ସବଳ କରିବା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ।
- ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (RBI) 1935 ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ହେଲା।

2. ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ

ପହଲୁ	ବିବରଣୀ
ବ୍ୟାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା	୨୦୨୩ ସୁଦ୍ଧା ୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାଙ୍କ
ବ୍ୟାଙ୍କିଂ କ୍ଷେତ୍ର ଗଠନ	ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ପ୍ରଧାନ, ତାପରେ ଘରୋଇ ଓ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କ
ଡିଜିଟାଲ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ	ଡିଜିଟାଲ ବ୍ୟାଙ୍କିଂରେ ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି, UPI (Unified Payments Interface)ରେ ୩ ବିଲିୟନ୍ ଉପଭୋକ୍ତା
ଆର୍ଥିକ ସମାନତା	PMJDY (ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜନ-ଧନ ଯୋଜନା) ଓe-KYC ପରି ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧିତ
ବ୍ୟାଙ୍କିଂରେ FDI	ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ମାର୍ଗରେ ୧୦୦% FDI ଅନୁମୋଦିତ

3. ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରକାର

A. ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କ

ପରିଭାଷା: ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାଲିକାନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟାଙ୍କ।
ଉଦାହରଣ: ଷ୍ଟେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (SBI), ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ବରୋଡା, ପଞ୍ଜାବ ନ୍ୟାସନାଲ ବ୍ୟାଙ୍କ (PNB), କାନାରା ବ୍ୟାଙ୍କ, ଇଉନିଅନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ।
ଭୂମିକା: ଆର୍ଥିକ ବୃଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଧାନ ଅବଦାନ, କୃଷି, MSME ଓ ପୂର୍ତ୍ତାଧାରା ପରି ଅଗ୍ରାଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଋଣ ଦେବାରେ ଦୃଷ୍ଟି।
ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ନିୟମନ ଆଇନ, ୧୯୪୯ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ
- ଅଧିକାଂଶ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ୟୋଗ (PSUs)

B. ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କ

ପରିଭାଷା: ଘରୋଇ ସଂସ୍ଥା କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାଲିକାନା ବ୍ୟାଙ୍କ।
ଉଦାହରଣ: HDFC ବ୍ୟାଙ୍କ, ICICI ବ୍ୟାଙ୍କ, ଆକ୍ସିସ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ, କୋଟାକ୍ ମହିନ୍ଦ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କ।
ଭୂମିକା: ଗ୍ରାହକ ସେବା, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ନବସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି।
ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ନିୟମନ ଆଇନ, ୧୯୪୯ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ
- ଅଧିକାଂଶ ସାଧାରଣ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କମ୍ପାନି
- ସରକାରୀ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ସଂରକ୍ଷିତ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଅନୁମତି |

C. ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କ

ପରିଭାଷା: ଭାରତ ବାହାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାଙ୍କ ଯାହା ଭାରତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।
ଉଦାହରଣ: HSBC, Standard Chartered, Citibank, DBS Bank।
ଭୂମିକା: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ସେବା, ବିଦେଶୀ ବିନିମୟ ଏବଂ ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା:
- Foreign Exchange Management Act (FEMA), 1999 ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ
- RBI ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ସାବଧାନତାପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ
- Automatic Route ଅଧୀନରେ ଭାରତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁମତି (100% FDI ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)

D. ଆଞ୍ଚଳିକ ଗ୍ରାମ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କ (RRBs)

ପରିଭାଷା: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଋଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସେବା ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ବ୍ୟାଙ୍କ।
ଉଦାହରଣ: Vijaya Bank, Corporation Bank (ବର୍ତ୍ତମାନ SBI ସହିତ ମିଶିଯାଇଛି), ଇତ୍ୟାଦି।
ଭୂମିକା: ଗ୍ରାମ୍ୟ ଏବଂ ଅର୍ଧ-ସହରୀ ଅଞ୍ଚଳ ସେବା କରେ, କୃଷି ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା:
- RRB Act, 1975 ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ
- National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ
- ଅଧିକାଂଶ RRB ଗତ କିଛି ବର୍ଷରେ ରାଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଯାଇଛି

4. ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ନିୟମନ ଆଇନ, 1949

ପ୍ରଣୟନ ହୋଇଥିଲା: 1949
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଭାରତରେ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସାୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ନିୟମିତ କରିବା।
ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା:
- “ବ୍ୟାଙ୍କ” ଶବ୍ଦ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ କୁ ପରିଭାଷିତ କରେ।
- ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାପନ, କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଓ ବନ୍ଦ ହେବା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
- ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI) କୁ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଉପରେ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଏ।
- Banking Companies Act, 1949 ଓBanking Regulation Act, 1949 କୁ ପୃଥକ ଆଇନ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଗୁରୁତ୍ୱ:
- ଭାରତରେ ଆଧୁନିକ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଭିତି ସ୍ଥାପନ କଲା।
- 1969 ଓ 1981 ରେ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ଜାତୀୟକରଣକୁ ସୁବିଧା କଲା।

5. ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ଜାତୀୟକରଣ

A. ପ୍ରଥମ ଜାତୀୟକରଣ (1969)

ତାରିଖ: ଏପ୍ରିଲ 19, 1969
ଜାତୀୟକୃତ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ:
- 14 ଟି ପ୍ରଧାନ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ସମେତ:
  - Bank of India
  - Indian Bank
  - Punjab National Bank
  - Canara Bank
  - Indian Overseas Bank
  - United Bank of India
  - Bank of Baroda
  - Allahabad Bank
  - Punjab & Sind Bank
  - Corporation Bank
  - United Commercial Bank
  - New Bank of India
  - Oriental Bank of Commerce
  - Indian Bank
କାରଣଗୁଡ଼ିକ:
- କୃଷି ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ସମେତ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନ କ୍ରେଡିଟ୍ ବଣ୍ଟନ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା।
- ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସ୍ଥିର କରିବା।
- ବ୍ୟାଙ୍କିଂ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରିକଳ୍ପିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ସମତୁଲ୍ୟ କରିବା।

B. ଦ୍ୱିତୀୟ ଜାତୀୟକରଣ (1981)

ତାରିଖ: ଏପ୍ରିଲ 19, 1981
ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଜାତୀୟକୃତ ହେଲେ:
- 6 ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟାଙ୍କ ସମେତ:
  - ସିଣ୍ଡିକେଟ ବ୍ୟାଙ୍କ
  - ଆନ୍ଧ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କ
  - ବିଜୟା ବ୍ୟାଙ୍କ
  - UTI ବ୍ୟାଙ୍କ
  - ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭିଲାସ ବ୍ୟାଙ୍କ
  - ନ୍ୟୁ ଇଣ୍ଡିଆ ଆସୁରାନ୍ସ କମ୍ପାନୀ (ପରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଗଲା)
ପ୍ରଭାବ:
- ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଉ ମଜଭୁତ କଲା।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତିରେ ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ବଢ଼ିଲା।
- 1982 ରେ ନ୍ୟାସନାଲ ବ୍ୟାଙ୍କ ଫର ଆଗ୍ରିକଲ୍ଚର ଆଣ୍ଡ ରୁରାଲ ଡେଭେଲପମେଣ୍ଟ (NABARD) ଗଠନ ହେଲା।

6. ପ୍ରତିଯୋଗୀ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ (SSC, RRB)

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ବ୍ୟାଙ୍କ: ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ (1770)
ଇମ୍ପେରିଆଲ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ: 1921 ରେ ବେଙ୍ଗାଲ, ବୋମ୍ବେ ଓ ମଦ୍ରାସ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ମିଶାଇ ଗଠିତ ହେଲା।
ଷ୍ଟେଟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (SBI): 1955 ରେ ଇମ୍ପେରିଆଲ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (RBI): 1935 ରେ ସ୍ଥାପିତ, 1949 ରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ହେଲା।
ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକରଣ (1969): 14 ଟି ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକୃତ ହେଲା।
ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକରଣ (1981): ଆଉ 6 ଟି ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକୃତ ହେଲା।
RRB ଆକ୍ଟ, 1975: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ସେବା ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଗ୍ରାମୀଣ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗଠିତ ହେଲା।
ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ରେ FDI: ସ୍ୱଚାଳିତ ପଥରେ 100% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁମୋଦିତ।
PMJDY: 2014 ରେ ଆରମ୍ଭ, ଆର୍ଥିକ ସମାବେଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବାକୁ।
UPI (ୟୁନିଫାଏଡ୍ ପେମେଣ୍ଟସ୍ ଇଣ୍ଟରଫେସ): 2016 ରେ NPCI ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ବର୍ତ୍ତମାନ 3 ବିଲିୟନ୍ ଉପଭୋକ୍ତା ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି।